1.1
EKHI ETA OTSO
—Zerbait arraroa dago airean. Ez duzu nabaritzen? Garai zailak datoz…
Ez zen Ekhik hitz horiek aitaren ahotik irteten entzuten zituen lehen aldia. Biek urte hartako uztan aurrera ateratako arto apurra biltzen saiatzen ziren bitartean, mutikoak, hemezortzi urte betetzear zituenak, zumezko saski handi bati eusten zion, non aitak hazten utzi zituen artaburu bakanak uzten baitzituen. Ekhi ohitzen hasia zen uztaren fruitu urriei buruzko bere auhenak entzutera, baina funtsean, bazekien bere aitak arrazoia zuela. Zerbait arraroa gertatzen ari zen.
Maia eta Bernard Ekhiren gurasoak ziren. Hirurak aparte samar bizi ziren, Ibarritz herriaren kanpoaldean, Haritz Haranean. Haran osoan zehar, basoaren tonu nabarrek udazkenaren etorrera iragartzen zuten, eta kolore hori, gorri eta laranjako sorta ikusgarriaz janzten zuten. Udako beroak ez zuen oraindik alde egin, baina eguzki egunak hotz, zeru gris eta euri ugariko egunekin txandakatzen ziren maiz. Dudarik gabe, Ekhiren estaziorik gustukoena zen.
—Begira honi —esan zuen Bernardek, bi hatz lodirekin artaburu ilun, ia beltz bati helduz—. Eta horrela gertatu da azken lau hilabeteetan. Pasa zen tomateekin, patatekin, kalabazekin… hau da gure sostengua, zer suposatzen da jango dugula?
—Goazen aita, aldi baterako zerbait izango da. Ziur konponduko dela —esan zuen Ekhik, konbentzimendu handirik gabe.
—Ia berrogei urte daramatzat lur honetan, seme —erantzun zuen Bernardek tonu apaxtuaz, artaburuari tinko begiratzeari utzi gabe, erantzun baten bila bezala—, eta sekula ez nintzen horrelako zerbait bizi izan. Jainkoak ez daude pozik.
Bernard jainkoei buruz hitz egiten hasten zenean, Ekhik beti arreta eta begirunez entzuten zituen jainkoei buruz kontatzen ziren istorioak. Mari, sortzailea. Sugaar boteretsua. Eguzki, jainkotasun babeslea. Inguma, amesgaiztoen jeinua.
Ekhik txikitatik ezagutzen zituen bere istorioak, eta batzuetan bere boterearen eta mundu lurtarrean eragiten zituzten triskantzen lekuko izan zen. Jainkoen haserrea ez zen arinki hartzekoa.
—Uste duzu uzta txarrak jainkoen amorruak eragindakoak direla? —galdetu zion Ekhik aitari. Hala ere, erantzuna sumatzen zuen.
—Izurri beltza —horrela deitzen zioten bertakoek beren uztak hondatzen zituen madarikazioari— ez da gizakien kontua. Belaunaldiz belaunaldi egin dugun gauza bera egiten dugu, berdin-berdin. Garai egokian erein dugu lurra, eta eskuzabal ureztatu dugu behar zuenean. Eguzkik bere argi boteretsuarekin bedeinkatu ditu gure zelaiak, ez dago ezer Eguzki Amonari aurpegiratu diezaiokegunik. Baina arrazoiren batengatik, fruituak ez dira behar bezala ernetzen, eta hori egiten duten gehienak, ilundu egiten dira erabilezin bihurtzeraino —esan zuen Bernardek, amorruz artaburua lurrera botaz—.
Norbait ari da gosete hau eragiten Haritz Haran osoan zehar, eta dagoeneko iristen ari dira Itsasoko eta Lautadako Herriek gaitz bera pairatzen dutela dioten albisteak.
Ekhik isilik begiratu zion aitari, bizar beltz eta populatua laztantzen zuela zerura bekosko ilunez begiratzen zuen bitartean, azalpen eske bezala.
«Zer esan diezazuket? Espero dudan gauza bakarra da oker egotea»
—Bernard!
Baserri inguruetatik zetorren entzun zuten familiaren ahotsa. Ekhik ziurtasun handia sentitzen zuen amaren doinu gozoa entzuten zuenean. Doinu engainagarria zen, hala ere, zeren Maiak bazekien hitzak gogortzen, hala eskatzen zionean, eta oso gutxitan behar izaten zuen ahotsa besteen gainetik altxatu, serio har zezaten.
Gogora zezakeenetik, Ekhi txundituta geratzen zen bere amari abesti zaharrak musikatzen entzuten, bere lanak egiten zituen bitartean. Berdin zion zein gogorra izango zen eguna, Maiaren abestiek etxean zehar oihartzun egiten bazuten.
—Goazen! —erantzun zuen Bernardek, zumezko saskia kargatzen jarraitzen zuen semeari buruaz keinu bat eginez, bere atzetik joan zedin. Bidean zihoala, bi metro inguruko gizon indartsuak ilea nahasi zion Ekhiri, eta harrotasunez begiratu zion. Bere mutil txikia gizon handia zen ordurako, eta baserriko eguneroko lanetan ardura gehiago hartu beharko zituen laster. Baina Bernard oso lasai zegoen alde horretatik, Ekhik erakutsi zuen mutil langilea eta oso eraginkorra zela. Oso ondo prestatuta zegoen.
—Lasterketa bat? —esan zuen Bernardek ziztu bizian ateraz, semearen erantzunaren zain egon gabe.
—E? Baina… Tranpatia! —ekhik zezelkatu zuen, bere aitaren atzetik lasterka hastean aztoraturik.
Biak arnasestuka iritsi ziren, ia batera, baserriko atera, non Maia baitzeukaten zain irribarre zabal batekin. Ile urrekara zeraman, txirikorda luze batean bildua, eta soineko xume zeru-urdin bat, mantal zuri bat soinean.
—Tranparik egin al duzu berriro? —senarrari esan zion, bere buruaren inguruan makurtuta, hatsa berreskuratzeko borrokan ari zela.
—Ezagutzen duzu —erantzun zuen Ekhik, arnasestuka—, hori da irabazteko modu bakarra.
—Ja! Oraindik gaztea naiz, mutila —esan zuen Bernardek, bere semea erakuslearekin apuntatuz, saltxitxa bat bezain lodia—. Arinago korrika egin dezaket, harriak urrunago bota, eta…
—Zakur bat al da zure bizarrean ikusten dudana, aita? -eten zion Ekhik, esku bat bere aitaren aurpegira hurbilduz-.
—Baina lotsagabea izango zara? —esan zuen Bernardek, dibertiturik— Maia, zuk ikusi duzu, ezta? Lasterketa garbia izan da!
—Uste dut berdinketan utzi ahal izango dugula —esan zuen Maiak, begi bat keinatuz—. Ekhi, joan eta zelatu Otso. Herrira joan behar duzu tomate saski hau harakinari eramatera.
—Baina urteko azken tomateak dira, Ama —esan zuen Ekhik, jakitun baitzen izurri beltzak asko murriztu zizkiela jateko erreserbak.
—Badakit, maitea —erantzun zuen Maiak goxotasunez, semearengana hurbilduz—. Baina Antton beti izan da eskuzabala gurekin, eta orain egokitu behar zaigu. Bera ere gaizki pasatzen ari da, uztak ez dira behar bezala hazten eta oso lasto eta belar gutxi dauka bere animaliak elikatzeko. Negu zaila izango da denontzat.
Maiaren aurpegia, oro har oso alaia, ilundu egin zen bizi behar zituzten garai txarretan pentsatzean.
—Beti pentsatu izan dugu ekintza on batek beste bat ekartzen duela bueltan —gehitu zuen Bernardek—. Lagundu eta lagundu egin behar dugu une hauetan, seme. Ez badugu elkar zaintzen, nork egingo du orduan?
Ekhi une batez geratu zen gurasoen hitzak gogoan. Beti erakutsi zioten eskuzabaltasuna auzokoekin eta arrotzekin, eta oraingoan ez zen ezberdina izango. “Guri kasu egitea nahi genukeen bezala jokatu behar dugu. Gainera, inoiz ez dakizu zure atea laguntza eske deitzen duena arrotz bat edo Sugaar bera izango den bere giza itxura hartzen”.
—Ados, arropaz aldatuko naiz eta tomateak Anttoni eramango dizkiot —esan zuen azkenean Ekhik.
—Ah, eta eraman Aski, Galtzagorri horrek erotu egingo nau, hiperaktiboa da —Esan zuen Maiak, begiak zuri jarriz.
—Ados —erantzun zuen Ekhik irribarre batekin.
Gurasoek kontatu ziotenez, Ekhi jaio eta ia aldi berean iritsi zen Aski bere etxera. Bernardek noizean behin kontatzen zuen istorioa, Ekhik hilabete gutxi batzuk zituenean, ekaitz gogorreko gau batean, galtzagorri talde bat iritsi zen bere baserriraino, urez eta lokatzez blai, ahituta, babes eske. Bi egunez, eguraldi txarra bukatu arte, Mari eta Bernardek aterpea eta elikagaiak eman zizkieten. Eta modu horretan, haiek “esker oneko zorra” deitu ziotena ordaintzeko, familiaren zerbitzura utzi zuten Aski.
“Oso arraroa da galtzagorriek gizakiei laguntza eskatzea; beraz, ikusi genituenean, jakin genuen arazo larrietan zeudela” —kontatzen zuen Bernardek.
Askik nahi duenean alde egiteko askatasuna duela ere azaldu ohi zuen, baina berak ez zuela inoiz bere jendearen borondatea traizionatuko, ezta familiarekiko duen betebeharra ere. Heldu zen egunetik, beti izan du maitasun berezia Ekhirekin egoteko, laguntzeko eta behar zuenean babesteko.
Ekhik istorioa gogoratzen zuen Maiak aspaldi kontatu zion, mutikoa, hiru urterekin, baserriaren inguruan axolagabeki jolasten ari zela, zakur basati batek mehatxatu zuenean. “Konturatu ginenean, aurkitzen zinen lekutik hamar bat metrora nengoen, hortzak erakusten eta kurrinkatzen, erasotzeko prest. Eta bat-batean, ez dakit nondik, Aski agertu zen, haizearen abiaduran korrika, aurpegia deseginda, oihuka eta besoak mugituz errota baten hegalak bezala, Etsai gaiztoak hartua zegoela iduri. Zakurrari oldartu zitzaion haginka eta harramazka eginez, eta ihes egitea lortu zuen. Ordutik, eta gizontxo egin zinen arte, zure itzala bezalakoa izan zen, ez zen une bakar batez ere zugandik bereizi”.
Garbitu ondoren, Ekhi jantzi eta ukuilura jaitsi zen Otsori zela jartzeko. Zaldia moxal bat zela iritsi zen baserrira, hamar urte lehenago. Maiak eta Bernardek erosi zuten, basoetxeko lanetan laguntzeko, baina Ekhik lehen unetik muntatu nahi izan zuen. Mutikoak jaikitzean egiten zuen lehenengo gauza arrabotada bat egitea zen, eta txakurrari jaten ematea. “Asko hitz egin, horrela ohituko da zure ahotsera”, esaten zion Bernardek. Eta halaxe egin zuen.
Otsok oso portaera zintzoa izan zuen beti berarekin, bizkarrean eramateko txikia zela jakingo balu bezala. Baina elkar ezagutu ahala eta Ekhik pisua eta altuera irabazten zihoala, Otso bere benetako potentziala erakusten joan zen. Mutilarentzat, bere zaldia ez zen etxaldeko animalia bat bakarrik, baizik eta, batez ere, korridore handi bat. Ibarreko azkarrena, inguruko zaldi eta zaldizko ospetsuenen kontra neurtu zenean erakutsi zuen bezala. Ekhik eta Otsok denak menderatu zituzten.
Otso prestatu eta Anttonentzako tomate saskia bizkarrean jarri zuenean, Ekhi ukuiluaren kanpoaldera atera eta ingurura begiratu zuen, bere lagun txikiaren bila.
—Aski, joan egin behar dugu! —esan zuen Ekhik ozenki.
—Mmm…
—Non zaude? Ez zaitut ikusten…
—Zure atzean.
Ekhik buelta eman eta ukuiluko goitegian zeuden lastozko balei begiratu zien. Hantxe zegoen Galtzagorri, aharrausika eta nagiak ateratzen, lo askorik egin ez izanaren aurpegiarekin.
—Zer gertatu zaizu? Eta aurpegi txar hori?
—Gau txarra pasa dut, eta Otsorekin etorri naiz lotara. Baina zure zaldi honek… a ze zurrungak!
—Ze arraroa —esan zuen Ekhik, Askiren ahotsa ohi baino larrixeago sumatu baitzuen—, zuk errementerian lo egin zenezake metala mazoarekin jotzen duten bitartean… ez zinen gaixotuko?
—Amesgaizto bat besterik ez zen izan, kezkatzeko ezer ez —erantzun zuen iratxo txikiak, aldapako egurrezko eskaileratik behera ukuiluko ateraino jaisten ari zela—. Nora goaz?
—Herrira joan behar dugu harakinari tomate batzuk eramatera. Prest al zaude?
—Ni beti prest nago, Ekhi. Gainera, gizon hori gustatzen zait, sinpatikoa da eta Ibarritz osoko txisterik onenak kontatzen ditu.
—Tira, bada, igo zaldi gainera, kontu handiz, tomateak ez txaflatzeko, edo Anttonek saltsa izango du tomate osoen ordez. Ama, aita, bagoaz!
Ekhi agur esateko ahotsaren zain geratu zen une batez, baina ez zuen ezer entzun.
«Etxean egongo dira eta ez zidaten entzungo. Martxan!»
Otsoren gainera igo eta bridak erabili zituen zaldia jiratu eta herrirantz abiatzeko. Ibilaldi lasaia izan zen, eta Ekhik bere bailara maitearen paisaiaz gozatzeko aukera izan zuen. Zikoin-saldoek zerua zeharkatzen zuten, klima epelagoen bila, udazkeneko hotza nabaritzen hasia zenaren seinale. Hainbat orkatz eta basurde ere ikusi zituen, negu gordina pasatzen lagunduko zieten ezkurren bila.
Harritu egin zuen Askik bidean zehar izan zuen isiltasuna, Galtzagorri oso hiztuna baitzen berez, baina iratxo txikiak pasatako gau txarrari egotzi zion, eta, beraz, Ekhik ez zuen elkarrizketarik hasi, bera ez molestatzeko.
Ordu erdi geroago, ibai emaritsu bat salbatzen zuen harrizko zubia zeharkatu ondoren, Ibarritz inguratzen zuen harresia irekitzen zuten harrizko arkuetako batetik sartzen ari ziren. Haraneko lasaitasuna etengabeko zurrumurru bihurtu zen bat-batean, oinezkoen elkarrizketek eta merkatarien erreklamoen ahotsek osatua. Zaldien apatxen soinu lehorrak eta idi-pare batek tiratutako gurdi gurpildun astunen kirrinkak durundi egiten zuten kaleetan.
Noizean behin herria bisitatzea atsegin zuen Ekhik, baina, bere baserriko lasaitasun eta isiltasunera ohituta, harritu egiten zen norbait ia etengabeko zalaparta horrekin guztiarekin bizi zitekeelako.
Herriko kale nagusia zeharkatu ondoren, errementariaren postura iristean, eskuinetara jo zuten Anttonen etxea aurkitu arte, beheko solairuan haragi postua baitzuen. Kanpoan, bezeroak saltzen zituen zurezko saltokia hutsik zegoen. Haritz lodiko ohol handi batek, bertan “harategi” hitza zizelkaturik zuela, koroatzen zuen ate nagusia, non eguzkilore bat ageri baitzen, izpiritu gaiztoak uxatzen dituen lorea. Etxe guztiek zuten bat.
Han kanpoan Antton aurkitu ez zuenez, Ekhi zalditik jaitsi zen bezeroen txilina jo zezan, sarreraren markoan iltzaturik.
—Antton! —oihu egin zuen Askik, Ekhi Anttonen etxeko zurezko ate astunera hurbildu ere egin gabe. Ekhik besoak zabalik hartu zuen Galtzagorri, eta Askik sorbaldak goratuz erantzun zion.
—Baina begira ze bi arrain ekarri dituen mareak! —esan zuen Anttonek, lehen pisuko leihotik begira—. Oraintxe jaitsiko naiz, ez mugitu.
Une batzuen ondoren, Ekhik urrats astun batzuk entzun zituen etxe barruko zurezko eskaileratik jaisten, eta ateko kisketaren dardara metalikoa, bat-batean ireki zena, harakinaren gorputz sendoa erakutsiz. Bere bizar beltz mardularekin eta bere beso mardulekin, Ekhiren hankak bezala, mutilak pentsatzen zuen, Bernardek ezkutuko anaia bikiren bat izan balu, Antton izango zela, eta antzekoak ziren.
—Zerk ekartzen zaituzte hemendik, arrain txikiok? Ikusten duzue gaur itxita daukadala postua, espero dut pare bat egunetan ireki ahal izatea. Horren bila etorri bazarete ere —esan zuen, tonua jaitsiz, haiek bakarrik entzun ahal izan ziezaioten—, haragi gazitu pixka bat badut ere, badakizue hemen beti izango duzuela zeozer eramateko, nirea bada ere.
—Eskerrik asko, Antton —esan zuen Ekhik, apur bat gorrituta—, baina oraingoan tomate saski hau ekartzera gatozkizu.
Aski Otsoren bizkar gainean zutitu zen, eta zumezko saskia estaltzen zuen manta kendu zuen, fruitu gorriak bistan utziz, ia ontziaren gainetik gailentzen baitziren.
—Baina zein zoragarria! —esan zuen Anttonek, eskuak elkartuz eta tomateak ikustearekin batera aurpegia argituz. Otsoren bizkarrera hurbildu zen eta bi eskuekin saskia hartu eta usaindu egin zuen, Maia eta Bernarden oparia miretsiz begi beiratsuekin—. Hori zure amaren kontua da, ezta? Esan diezaiokezu oso eskertuta nagoela
Urruneko burrunba batek eten zituen Anttonen hitzak, eta, ondoren, dardara batek jo zuen gizonaren etxeko txilina. Bai bera eta bai Ekhi geldi-geldi geratu ziren, begirada galduta eta betiereko bihurtu ziren segundo batzuez, hurbilen zutenari heldu behar izan zioten oreka ez galtzeko. Otsok, begiak zabal-zabalik, urduri egin zuen putz, eta Aski atzean uztera iritsi zen.
Eta bat-batean isildu egin zen.
—Zer izan da hori? —esan zuen Ekhik, arnasestuka—. Zera bezala da…
—Mundu osoa dardarka balego bezala —asmatu zuen Anttonek esaten, mutilaren hitzak osatuz.
Nahasmendua jabetu zen Ibarritzeko jendeaz, han eta hemen korrika zebiltzala oihuen eta beldur orokorraren erdian. Abereak izuturik mugitzen ziren, eta jabeak, hedeak helduta, lasaitzen saiatzen ziren. Ekhik ez zekien zer pentsatu.
Txikitan, bidaian zihoazela kontatzen zituzten istorioak entzun zituen, urruneko herrialdeei buruzkoak, non lurrak, aurrez abisatu gabe, inguruko guztia burrunbatu eta suntsitzen baitzuen, gizakiak eraikitako eraikuntza oro eraitsiz.
Han, hala ere, denak zutik zirauen.
—Ekhi, eutsi gogor zaldiari harrizko zubiraino, agian arriskuan gaude hemen hainbeste eraikinen artean —esan zuen Anttonek saskia lurrean utzi eta alkandora askatuz Ekhik harakinean sekula ikusi gabeko keinu serioz.
Askik, kezka aurpegiarekin, Otsoren aulkiari ahal bezain indartsu heldu zion, animalia berriro irauli ahal izango zelakoan.
Bertakoen oihuak gorgarriak ziren, mila elkarrizketa desberdin aldi berean. Ekhik ahaleginak egiten zituen, baina ezin zuen bat ere ulertu, nahiz eta zenbait pertsonak sarrerako arku bat seinalatu, bertara korrika zihoazela. Hain zuzen ere, Ekhiren norabidean.
Kale nagusira iritsi zirenean, eta arkura hurbildu ahala, zerbait ikusten hasi ziren. Ke-zutabe bat bezalakoa zen, baina ez zirudien suterik zegoenik. Harresia zeharkatzean, eta kanpoan, harrizko zubitik hurbil, argiago ikusi zuten.
Zutabea, dozenaka metro zerurantz igotzen zena, halako laino zuri batez osatua zegoen, baina ez zegoen surik. Ekhiren bihotzak bularra irauli zion konturatu zenean.
—Ekhi! —esan zuen Askik, Otsoren gainean zutituz.
—Badakit —erantzun zuen honek, erreakzionatu ezinik.
—Zer gertatzen da, mutil? Zer ikusi duzu?
Ekhi jiratu egin zen Askiri begiratzeko, zeinak isilean premiatzen baitzuen begiradaz.
—Nire etxea da. Norabide horretan dago.
Anttonengana jiratu zen, baina ez zuen jakin zer esan.
«Heldu ondo, Aski».
Berehala, Otsoren bizkarrera igo eta uhalei eragin zien, animalia tiroka atera zedin, harakina atzean utzi eta hautsak harrotuz.
Ekhik, estribuen gainean bermaturik, ia Otsoren gainean jarririk, frenesiz mugitzen zituen uhalak zaldiaren erritmoari eusteko, zeinak amorruz egiten baitzuen arnasa, nagusiaren esanei jarraituz. Abiadura handian zaldiz ibili arren, Ekhiri eternala egiten zitzaion bidea.
«Har dezagun lasterbide bat pagadian zehar»
Ekhik, uhalak mugituz, baso batean sartzeko agindu zion Otsori. Zaldiak maldak igotzen eta jaisten zituen, eta jauzi egiten zuen pagoen sustrai lodiak salbatzeko. Ekhik sarritan makurtu behar izaten zuen zuhaitzen adarrei ihes egiteko, begirada bidetik aldendu gabe.
Askik, bitartean, azkazal eta hortzez heltzen zion zaldi aulkiari, begiak negarti abiaduragatik, eta pentsatzen zuen edozein unetan indarrak huts egingo ziola eta lurrera eroriko zela.
Arrapaladan irten zirenetik hamar minutu baino gutxiago igaro ziren, eta pagaditik irtetean Ibarritzetik ikusitako lainoarekin topo egin zuten.
«Baina hau ez da lainoa, hautsa baizik. Arnasa hartzea kostatzen zait»
Arnasketa zaildu ez ezik, begietan ere sartzen zitzaien, eta horrek Otsoren abiadura moteltzera behartu zuen Ekhi. Aski eztulka ari zen behin eta berriz Ekhiren bizkarrean, ezker-eskuin begiratzen zuen bitartean, egoera ulertu nahian.
Segundo batzuk trosta arinean eman ondoren, Ekhik Otso geldiarazi zuen, ez zen segurua egoera hartan jarraitzea. Isilik, hauts-pilareari begira zeuden, ezer egin ezinik, eta aurrera jarraitu ahal izateko adina itxaron besterik ezin zuten egin. Ekhik bazekien etxetik hurbil zeudela, baina ozta-ozta antzeman zezakeen hara zeraman bidea.
— Aita! Ama!
Ez zen erantzunik izan. Bapatean, berak sortua balitz bezala, bapateko haizeontzi batek laino hautseztatua hartu zuen segundo gutxiren buruan, eta Ekhiri zerbait ezaguna ikusarazi zion, etxetik hogeita hamar bat pausora zegoen ura ateratzen zuten putzua.
Otsoren aulkitik jaitsi eta, uhaletatik eramanez, harantz abiatu ziren. Aurrera egin ahala eta lainoa desagertu ahala, zerbait gaizki zegoela iruditzen zitzaion. Ez oso ondo.
Denbora behar izan zuen putzurainoko distantzia egiteko, eta hara iritsitakoan, gertatzen ari zenaz jabetzeko. Aski, Otsotik jauzi batez jaitsi eta metro batzuk korrika egin zituen, baina ezin izan zuen gehiago aurrera egin eta gelditu egin behar izan zuen. Orduan erabat jiratu zen Ekhiri begiratzeko, malkoak aurpegian zituela.
Mutikoa ere gelditu egin zen bere ondora iristean, harri eta zur, bere etxea egongo zen lekuari begira. Dena desagertua zen. Baserria, ukuilua, fruta-arbolak, artoa landatzea, uzta guztiak. Gurasoak.
Zulo handi batek, hondoa ikusten ez zutenak, dena irentsi zuen.